و جايى براى ترديد و انكار وجود ندارد و پاداش و كيفر نيز عين خود عمل است ، همچنانكه مىفرمايد ، ( لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ) « 1 » ، ( امروز عذر نياوريد ، چون كيفر شما همان عملى است كه انجام مىداديد ) . و ماحصل آيات اين است كه خداى سبحان قرآن را براى هدايت ملّت اقوم قرار داده و سنّت او چنين است كه هر كس هدايت شود نتيجه عمل صالح و عقيده نيك خود را مىبيند و هر كس گمراه شود نتيجه اعمال بد و عقايد پليد خود را خواهد ديد ، پس واجب است كه انسان از تمايلات و هواهاى نفسانى خود پيروى نكند و در ارتكاب مشتهيات خود عجله نورزد ، بلكه در امور ، توقّف و درنگ نمايد تا خير و شرّ را كاملا تشخيص داده و خير را برگزيده و از شرّ احتراز نمايد . ( 15 ) ( مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا ) : ( هر كس هدايت شود همانا به نفع خود هدايت شده و هر كس گمراه شود او هم به زيان و ضرر خود گمراه گشته و هيچ كس بار عمل ديگرى را بر دوش نكشد و ما تا فرستاده‌اى گسيل نداريم هرگز كسى را عذاب نخواهيم كرد ) ، لذا نتيجه هدايت يا ضلالت تنها متوجّه خود آدميست و سعادت يا شقاوت حاصل از آن فقط دامنگير خود اوست و متوجّه ديگرى نمىگردد . لذا بار عمل هر كس بر دوش خود اوست و هيچ نفسى گناه نفس ديگر را نمىكشد ( نه چنانچه گمراهان پنداشته‌اند كه گناه خود را مىتوانند به گردن پيشوايان يا پدران خود بياندازند و خودشان هيچ مسئوليّتى نداشته باشند ) منتها ائمه كفر چون پيشواى ضلالت بوده‌اند گناه همهء متبوعين خود را هم افزون بر گناه خويش به دوش خواهند كشيد ، ولى اين به معناى بىگناهى پيروان نيست ، بلكه آنها هم بواسطه كفر و گناهشان عقوبت خواهند شد . و در آخر مىفرمايد سنّت ما چنين است كه قبل از ارسال رسولى كه مردم را انذار

--> ( 1 ) . سورهء تحريم ، آيهء 7 .